Að loka á áreiti, varnarviðbrögð taugakerfisins hjá einstaklingum með ADHD, áfallastreitu eða innhverfum

Þegar þögnin er neyðarhemill. Fræðileg skýring og mannamál fyrir þau sem lokast af og þau sem standa fyrir utan.

Ljósmynd: Þórarinn Jón Magnússon

ADHD og PTSD er mín ástæða, ekki afsökun. Ég ber ábyrgð á mínu, þó þetta sé ekki mér að kenna. Ég glaðvaknaði klukkan fimm, ætlaði að sofna upp úr heimildarmynd um Andy Warhol, en endaði á því að klára hana og fara svo að gera pop art. Þetta hljómar kannski létt, en fyrir mig er þetta líka vísbending. Taugakerfið er að leita jafnvægis. Stundum finnur það jafnvægi í skapandi flæði.

Síðustu fjórar vikur voru hins vegar þunglyndi. Lokun. Bakslag. Ég brást fólki. Ég ghostaði. Ég veit það. Ég ætla ekki að fela mig á bak við nýárshugmyndir eða eitthvert new year new me. Þetta snýst um að finna gamla mig, sanna sjálfið, og standa í þessu eins og maraþoni. Það er erfitt. Og það bitnar líka á fólkinu í kringum mig.

Þess vegna skrifa ég. Ég vil útskýra þetta, bæði fyrir þau sem standa fyrir utan og skilja ekki og fyrir þau sem eru inni í þessu og skammast sín. Þetta er ekki vorkunn. Þetta er skýring, ábyrgð og tilraun til að laga það sem hægt er að laga.

Að loka á áreiti

Stundum er maður líkamlega á staðnum en taugakerfið er farið í skjól. Að utan lítur það út eins og kuldi, að innan er það oft of mikið.

Margir kannast við að sjá einhvern skyndilega draga sig í hlé, þagna eða einangra sig í miðjum félagslegum aðstæðum. Í fljótu bragði er auðvelt að lesa þetta sem feimni, dónaskap, áhugaleysi eða jafnvel andfélagslega hegðun. En oft er þetta varnarviðbragð taugakerfisins, sérstaklega hjá fólki með ADHD, áfallastreitu eða innhverfa skapgerð.

Í slíkum augnablikum er markmiðið ekki að særa aðra. Markmiðið er að minnka áreiti, ná niður spennu og koma í veg fyrir að kerfið ofhleðst.

Af hverju þarf að loka á áreiti

Þegar álag verður yfirþyrmandi bregst sjálfvirka taugakerfið við. Í klassískri lýsingu eru þrjár algengar leiðir: að berjast, flýja eða frjósa. Frystiviðbragðið er oft misskilið, því það lítur út eins og uppgjöf. En það er líka öryggisloka, leið líkamans til að draga úr áreiti þegar ekkert annað virkar lengur.[1]

Þegar kerfið er orðið of keyrt getur manneskja farið í dofa og aftengingu, ekki sem meðvitaða ákvörðun, heldur sem sjálfvirka vörn.[1]

Oförvun taugakerfisins, hvað gerist líkamlega

Skömmin kemur oft á eftir og hún er ekki létt. Ábyrgð byrjar samt með því að horfast í augu við þetta.

Þegar áreiti er meira en taugakerfið ræður við kemur fram ofurörvun, og hún getur síðan snúist í andhverfu sína og orðið að dofaástandi. Í fyrstu fer virkjandi hluti taugakerfisins oft í gang. Streituhormón losna, hjartsláttur hækkar og spenna eykst. Fólk með ADHD eða áfallastreitu er gjarnan viðkvæmara fyrir þessu, og hjá áfallastreitu er vel þekkt að kerfið geti setið fast í ofurviðbúnaði.[4]

Ef áreitið heldur áfram og hvorki barátta né flótti nægir getur líkaminn skipt yfir í frystiástand. Þá hægir á líkamsstarfsemi, orka fellur og doði getur tekið yfir. Í umræðu um taugakerfisviðbrögð er þessu stundum lýst sem því að kerfið dempi ljósin og lækki hljóðið til að vernda sig.[2] Þetta getur líka birst sem tilfinningaleg dofun og aftenging, það sem oft er kallað dissociation, þar sem heilinn dregur tímabundið úr tilfinningalegri úrvinnslu til að halda manneskjunni innan öryggis.[1]

ADHD og oförvun, þegar heilinn lokar

ADHD er taugaþroskaröskun sem tengist meðal annars athyglistýringu og hömlum, en líka því að áreiti getur safnast upp hraðar en kerfið ræður við. Skarkali, ljós, kröfur, tilfinningalegt álag, þetta getur allt hlaupið saman og orðið yfirþyrmandi. Þá getur komið fram það sem sumir kalla ADHD lokun, tímabundið ástand þar sem manneskja á erfitt með einföld verkefni, verður eins og lömuð og hverfur inn á við.[5]

Þegar allt kemur í einu í einu lagi á mann. Kröfur, hávaði, hraði og engin leið að anda.

Í slíkri umræðu er líka bent á að undir álagi geti heilinn átt erfiðara með að halda jafnvægi í boðefnakerfum og að lokunin sé þá eins konar varnarhamur sem kemur þegar kerfið nær ekki lengur að vinna úr áreitinu á eðlilegan hátt.[5] Þá getur manneskja upplifað skyndilega orkusviptingu, dofa eða einbeitingarleysi, jafnvel þótt aðstæðurnar séu ekki hættulegar í eiginlegum skilningi, heldur til dæmis hávær skrifstofa eða yfirþyrmandi verkefni.

Það skiptir máli að átta sig á þessu: þegar barn eða fullorðin manneskja með ADHD dregur sig skyndilega í hlé eða hættir þátttöku er það oft merki um ofálag, ekki leti eða ókurteisi. Einnig er bent á að ofurnæmi fyrir skynáreitum geti verið algengara hjá fólki með ADHD, sem hjálpar að skýra hvers vegna oförvun kemur oft hratt og af miklum krafti.[6]

Áfallastreita og varnarviðbrögð, forðun og dofi

Áfallastreituröskun einkennist af því að taugakerfið er fast í viðbragðsstöðu eftir reynslu sem ógnaði öryggi manneskjunnar. Þá getur saklaust áreiti kveikt á hættuviðbragði, eins og fortíðin sé að endurtaka sig. Þetta tengist oft ofurviðbúnaði og mikilli næmni gagnvart hugsanlegri ógn.[4]

Forðun er eitt af kjarnaviðbrögðum áfallastreitu. Hún snýst um að reyna að komast hjá öllu sem kveikir kvíða eða minningar, til dæmis ákveðnum stöðum, aðstæðum eða fólki.[4] Þetta getur líka birst sem félagsleg einangrun, afboð, þögn eða að halda sér stöðugt uppteknum til að þurfa ekki að vera með eigin tilfinningar. Í heimildum er lögð áhersla á að þetta sé bjargráð, ekki hroki eða leti.[4]

Oförvun er ekki dramatík, hún er líkamleg. Stundum springur maður, stundum slökknar á viðkomandi.

Oförvun í áfallastreitu getur líka leitt til lokunar og dofa. Þá fer líkaminn í frystiviðbragð og manneskja upplifir að hún verði dofin, fjar, eða eins og hún fari annað í huganum. Þetta er aftenging sem sjálfvirk vörn, leið heilans til að draga úr sársauka og streitu þegar áreitið verður óbærilegt.[1]

Innhverfa skapgerð, oförvun og orkuþreyta

Innhverfa er ekki röskun. Hún er persónuleikaeiginleiki sem tengist því að manneskja sækir síður í langvarandi ytra áreiti og þarf oftar ró til að ná jafnvægi. Í umræðu um innhverfu er bent á að innhverfir geti oförvast hraðar í miklum félagslegum aðstæðum og að endurhleðsla gerist oftar í einveru en í áreiti.[7]

Sumir lýsa svokallaðri innhverf þreytu eftir mikla félagslega örvun, þegar orkan er uppurin og þörfin fyrir frið verður bráð. Þá er rólegur tími ekki forðun af neikvæðri ástæðu, heldur nauðsynleg endurhleðsla.[7] Í skrifum um innhverfa hegðun er líka fjallað um að fólk geti horfið úr aðstæðum, þagnað eða orðið fámál einfaldlega til að vernda það sem eftir er af orku, án þess að það tengist reiði eða óvild.[8]

Sameiginleg einkenni oförvunar og varnarviðbragða

Þótt ADHD, áfallastreita og innhverfa séu ólík fyrirbæri eiga viðbrögðin við oförvun oft margt sameiginlegt.

• Orkuþreyta og uppnám
Skyndileg örmögnun sem er ekki venjuleg syfja. Kerfið fer í lágaorkustöðu til að forðast frekara álag.[2]

• Forðun og einangrun
Að forðast staði, aðstæður, verkefni eða samskipti sem auka áreiti. Í áfallastreitu er forðun sérstaklega skýr og vel lýst í heimildum.[4]

• Skyndilegt hlé
Að þurfa að fara út, hverfa í annað herbergi, fara snemma, eða draga sig út úr samskiptum til að ná andanum aftur.

• Flótti inn í skjáinn
Síminn eða skjárinn getur orðið skjól, leið til að minnka félagslegar kröfur og deyfa áreiti. Í umræðu um áfallaviðbrögð er bent á að þetta geti verið ein leið til að forðast innri spennu í augnablikinu.[9]

• Þögn og óviðbrögð
Stutt svör, fámæli, fjarvera, jafnvel tómt augnaráð. Þetta getur verið sparnaðaraðgerð, leið til að halda stjórn á innri álagi.[8]

Varnarviðbragð, ekki dónaskapur eða leti

Lykilatriði er að skilja að lokun er oft varnarviðbragð, ekki persónuleg móðgun eða andfélagslegur ásetningur. Manneskjan er að bregðast við of miklu álagi á taugakerfið. Það þýðir samt ekki að allt sé leyfilegt. Fólk má verða sárt. Fólk má setja mörk. Skilningur er ekki sama og frípassi.

Gagnleg túlkunarregla í samskiptum er þessi: oft er vandinn of mikið, ekki eitthvað gegn þér. Það breytir ekki afleiðingum, en það breytir því hvernig við lesum hegðunina og hvernig við bregðumst við.

“Þú ert ekki ein/n” - Þetta er setning sem fólk þarf að heyra oftar en einu sinni. Þögn er ekki alltaf höfnun.

Hvað hjálpar, bæði fyrir þau sem lokast af og þau sem standa fyrir utan

Fyrir þau sem lokast af skiptir mestu að læra að þekkja merkin fyrr. Hvenær er kerfið að fara yfir mörk. Hvað eru mín eigin rauðu ljós. Hvenær þarf ég hlé áður en lokunin kemur.

Fyrir þau sem standa fyrir utan er oft best að lækka spennu, ekki hækka hana. Stutt skilaboð sem gefa rými, ekki krafa um skýringar strax. Svo kemur samtalið síðar, þegar kerfið er komið niður.

Að loka á er ekki fallegt. Það getur sært. Það getur brotið traust. Ég veit það, því ég hef gert það sjálfur. En ég veit líka að það er munur á því að hunsa fólk af áhugaleysi og lokast af af því að kerfið ræður ekki við meira.

ADHD og áfallastreita er mín ástæða, ekki afsökun. Ég ber ábyrgð á því sem ég skil eftir. Ég get ekki breytt fortíðinni. En ég get mætt í dag. Og ég get hætt að láta þögnina tala fyrir mig.

---

Algengar spurningar

Af hverju lokast fólk af í samskiptum?
Þegar áreiti og innri spenna fara yfir þolmörk getur taugakerfið farið í varnarham. Þá verður þögn eða hlé leið til að ná niður kerfinu, ekki leið til að særa aðra.

Hvernig lýsir oförvun sér?
Hún getur komið fram sem pirringur, óróleiki, kvíði, þreyta eða skyndileg þörf til að komast í burtu. Stundum fer hún líka í dofa þar sem manneskjan verður fjar og orkulaus.

Hver er munurinn á innhverfu og áfallastreitu?
Innhverfa er persónuleikaeiginleiki og snýst oft um orku og endurhleðslu. Áfallastreita er áfallaviðbragð þar sem taugakerfið bregst við eins og hætta sé til staðar og það getur kveikt forðun og dofa.

Hvernig á ég að bregðast við þegar einhver lokast af?
Best er að lækka spennu. Sendu stutt skilaboð sem gefa rými, ekki kröfu um skýringar strax. Svo er hægt að ræða málið þegar kerfið er komið niður og viðkomandi nær sambandi aftur.

Hvernig veit ég hvort ég sé að nota þetta sem afsökun?
Ef þú notar greiningu eða skýringu til að sleppa ábyrgð eða forðast að laga það sem þú braust, þá er það afsökun. Ástæða þýðir að skilja mynstur, draga úr endurtekningu og bæta það sem hægt er að bæta.

---

Heimildir

[1] A Therapist Explains Why We Shut Down When Flooded with Big Emotions, UnityPoint Health, unitypoint.org
[2] Dorsal Vagal Shutdown, Neurodivergent Insights, neurodivergentinsights.com
[3] Shutting Down When Overwhelmed, ADHD Strategies To Cope, MHC San Diego, mhcsandiego.com
[4] Avoidance, PTSD UK, ptsduk.org
[5] Understanding ADHD Shutdown, Causes, Symptoms and Strategies, Effective Effort Consulting, effectiveeffortconsulting.com
[6] Sensory Overload in ADHD, Neurodivergent Insights, neurodivergentinsights.com
[7] What everyone gets wrong about introverts, Perpetua Neo, perpetuaneo.com
[8] An Introvert's Strange Behavior Decoded, Introvert Spring, introvertspring.com
[9] Trauma, coping, smartphone usage, J&L Psychology, jandlpsychology.com